Ek D — Tanımlar
Tamga ARF'de kullanılan terimlerin ve kısaltmaların tanımları. AB ARF'sinin tanımlar ekinin karşılığıdır; AB adı ile Tamga'daki karşılığı birlikte verilir.
1. Terimler
| Terim | Tanım |
|---|---|
| Anahtar kanıtı (Key Attestation, KA) | Cüzdan sağlayıcısının, belgenin bağlanacağı anahtarların cihazın güvenli donanımında üretildiğini ve korunduğunu beyan eden kısa ömürlü imzalı belgesi; belge veren belgeyi vermeden önce denetler. |
| Aracı doğrulayıcı (Intermediary) | Bir doğrulayıcı adına cüzdandan belge isteyen ve doğrulayan hizmet. Cüzdan, asıl doğrulayıcının adını gösterir. Tamga'da Tamga Verify. |
| Belge (elektronik öznitelik belgesi, EAA) | Bir belge verenin kişi hakkında imzaladığı ve kişinin cüzdanında taşınan belge: öğrenci belgesi, diploma, bilet gibi. |
| Belge sahibi (Holder) | Belgeyi cüzdanında taşıyan ve kime göstereceğine karar veren kişi. |
| Belge türü | Bir belgenin alanlarını, görünen adlarını ve seçici açıklama politikasını tanımlayan, kalıcı kimliği olan tanım (urn:tamga:…). |
| Belge türü kataloğu | Belge türü tanımlarının ve şemalarının değişmez dosyalar olarak yayınlandığı yer (schemas.tamga.network). |
| Belge veren (Attestation Provider) | Belge veren kurum: üniversite, meslek kuruluşu, kamu kurumu, şirket. |
| Cihaz kanıtı | Telefonun işletim sisteminin, anahtarın cihazın güvenli bölgesinde üretildiğini ve uygulamanın değiştirilmediğini doğrulayan imzalı beyanı (Apple App Attest, Android key attestation). |
| Cüzdan | Kişinin belgelerini tutan ve gösteren uygulama. Ağın kurallarına uyan her cüzdan ağda kullanılabilir; Tamga Wallet ağın ilk cüzdanıdır. |
| Cüzdan birimi (Wallet unit) | Kişiye verilen cüzdanın belirli bir cihazdaki bütün yapılandırması: cüzdan örneği (uygulama) ile anahtarları koruyan güvenli donanım (WSCD) ve onu kullanan yazılım (WSCA) birlikte. Tamga'da güvenli donanım telefonun kendi güvenli bölgesidir; ayrı sertifikalı WSCA yoktur. |
| Cüzdan örneği (Wallet Instance) | Cihaza kurulu cüzdan uygulaması (web uygulaması da olabilir); cüzdan biriminin yazılım parçası. Cüzdan örneği kanıtı bu örnek için verilir. |
| Cüzdan örneği kanıtı (Wallet Instance Attestation, WIA) | Cüzdan sağlayıcısının bir cüzdan birimi için imzaladığı, en çok 24 saat geçerli beyan: cüzdan sürümü, anahtarın donanımda olduğu, PIN ya da biyometrinin etkin olduğu. Belge veren belgeyi vermeden önce denetler. |
| Cüzdan sağlayıcısı | Cüzdanı sunan, cüzdan birimlerini kaydeden ve cüzdan örneği kanıtı ile anahtar kanıtını imzalayan kuruluş. |
| Çapa günlüğü | İptal listesi yayınlarını ve belge türü tanım özetlerini saatlik imzalı kayıtlarla tutan, herkese açık günlük. |
| Defter aşaması | Güven kayıtlarının birden çok bağımsız işletmecinin tuttuğu ortak deftere taşındığı aşama. En az iki bağımsız işletmeci yazılı kabul verdiğinde başlar. |
| Doğrulama hattı | Doğrulayıcının bir gösterimi denetlediği sabit adımlar: ön koşul, yapı, tür, güven, durum, politika. Sonuç kabul, red ya da "şu an doğrulanamadı"dır. |
| Doğrulayıcı (Relying Party) | Cüzdandan belge isteyen ve doğrulayan kayıtlı kuruluş: işveren, web sitesi, kurum. |
| Doğrulayıcı örneği (Relying Party Instance) | Doğrulayıcının cüzdanla konuşan sistemi: sunucu, uygulama ya da okuyucu. AB'de her örneğe ayrı erişim sertifikası verilir; Tamga'da bugün doğrulayıcı başına tek erişim sertifikası vardır ve güven listesindeki kayıtla eşlenir. |
| Erişim sertifikası | Doğrulayıcının isteklerini imzaladığı X.509 sertifikası; istemci kimliği bu sertifikanın özetidir. |
| Erişim sertifikası makamı (Access CA) | Erişim sertifikalarını veren sertifika makamı; AB'de devletin yetkilendirdiği, güven çapası LoTE'de yayımlanan makam. Tamga'da ağın kökünce imzalanmış, yalnız doğrulayıcılara erişim sertifikası veren ara makam (access-ca-1) ve onun iptal listesi (CRL). Belge verenlere erişim sertifikası verilmez; kurumlar güven listesindeki belge imza sertifikasıyla tanınır. |
| Federasyon | Ülke güven listelerinin kendi sahipleri tarafından işletildiği ve listelerin listesinde bir araya getirildiği model. |
| Geçici işletmeci | Yönetişim kurumu kurulana kadar ağı ve ağın kendi hizmetlerini işleten tüzel kişi. Bugün bu rolü Tamga Network (kurulacak vakıf) adına bir geçici işletmeci üstlenir. Listelerde işletmeci adı "Tamga Network" yazılır (status = "provisional"). Vakıf kurulduğunda işletmecilik ona devredilir. |
| Geçiş kartı | Yakın alanda gösterimin kalıcı çözümü devreye girene kadar kullanılan, kısa ömürlü ve kapsamı sınırlı belge gösterimi. |
| Güven listesi | Bir ülkenin kök sertifikalarını, belge verenlerini ve kayıtlı doğrulayıcılarını taşıyan imzalı liste. AB'de "Trusted List" (ETSI TS 119 612) yalnız nitelikli güven hizmeti sağlayıcılarını taşır; Tamga'nın güven listesi daha geniştir: bütün türleri tek listede toplayan, LoTE'ye benzeyen birleşik bir listedir. |
| Güven listesi işletmecisi (Trusted List Scheme Operator) | Ulusal güven listesini derleyen, imzalayan ve yayınlayan kuruluş. Bugün Türkiye için Tamga, devlet adına geçici olarak. |
| Güvence seviyesi | Kişinin kimlik doğrulamasının (T), belge verenin akreditasyonunun (I) ve cüzdanın güvenliğinin (W) seviyesi. |
| Kayıt kurumu (Registrar) | Belge verenleri, doğrulayıcıları ve cüzdan sağlayıcılarını kaydeden kuruluş; yasal yetki vermez. |
| Kayıt sertifikası | Kayıt kurumunun bir doğrulayıcının her kullanımı için (belge verenlerde kurum başına) ürettiği, istenebilecek alanları ve amacı taşıyan imzalı belge (en çok 12 ay). |
| Kayıt sertifikası sağlayıcısı (Provider of registration certificates) | Kayıt sertifikalarını imzalayan kuruluş; AB'de devletin yetkilendirdiği, kayıt kurumuna bağlı ayrı bir rol. Tamga'da ayrı rol değildir: kayıt sertifikalarını kayıt kurumunun güven listesinde yayımlanan kayıt birimi anahtarı imzalar; iptalleri bir iptal listesindedir. |
| Kimlik belgesi (Tamga) | Kişi kimlik verisi sağlayıcısı yokken Tamga kimlik servisinin uzaktan kimlik doğrulamasıyla verdiği geçici kimlik belgesi. PID değildir. |
| Kişi kimlik verisi (PID) | Devletin en yüksek güvence seviyesinde verdiği kişi kimlik verisi. Tamga bu rolü üstlenmez. |
| Kopya | Aynı belgenin ayrı anahtarlara bağlı örneklerinden biri; cüzdan her doğrulayıcıya ayrı kopya gösterir. |
| Liste aşaması | Güvenin imzalı güven listelerine ve çapa günlüğüne dayandığı bugünkü aşama. |
| Mantıksal belge / teknik belge (Logical / technical attestation) | Kişinin cüzdanda tek belge olarak gördüğü kayıt mantıksal belgedir; onun cüzdanda tutulan, ayrı anahtarlara bağlı ve farklı biçimlerdeki (SD-JWT VC, mdoc) örnekleri teknik belgelerdir. Tamga'da teknik belgeye "kopya" denir. |
| Listelerin listesi (LoTL) | Ülke güven listelerinin adreslerini, imzacılarını ve tanınma durumlarını gösteren imzalı liste. |
| LoTE (List of Trusted Entities) | ETSI TS 119 602'ye göre belirli türdeki güvenilen kuruluşların (cüzdan sağlayıcıları, kişi kimlik verisi sağlayıcıları, erişim sertifikası makamları, kayıt sertifikası sağlayıcıları) imzalı listesi; AB'de tür başına ayrı liste vardır ve Komisyon yayımlar. Tamga'da bütün türler tek ülke güven listesindedir; aynı kaynaktan bir LoTE görünümü de yayımlanır. |
| Ortak defter | Güven kayıtlarının birden çok bağımsız işletmeci tarafından tutulduğu defter (blokzincir). Defter aşamasında kurulur. |
| Seçici açıklama (Selective disclosure) | Kişinin bir belgeden yalnızca istenen alanları göstermesi. Eşanlamlı: seçici paylaşım. |
| Sıfır bilgi ispatı | Bir bilginin doğru olduğunu, bilginin kendisini göstermeden kanıtlayan ispat; örneğin doğum tarihini göstermeden "18 yaşından büyüğüm". |
| Şema sahibi (Attestation Scheme Provider) | Bir belge türünün kural kitabını ve makine okunur şemasını yazan, yayımlayan ve sürdüren kuruluş. Tamga'da ağ düzeyindeki belge türleri için ağ, ulusal belge türleri için o türün devleti. |
| Takma ad | Cüzdanın her web sitesi için ayrı ürettiği, kararlı ama siteler arasında eşleştirilemeyen hesap kimliği. |
| Takma ad tohumu | Kimlik servisinin kişinin kimliğinden saklamadan türettiği ve yalnızca cüzdanda kalan gizli değer; takma adlar bundan türetilir. Gösterilemeyen ayrı bir belge türüyle verilir. |
| Tamga Network | Bu çerçevenin tanımladığı güven ağı: kurallar, güven listeleri, belge türü kataloğu ve açık kaynak paketler. Ağ bir ürün satmaz. |
| Tamga Verify | Ağın barındırılan doğrulayıcısı (aracı doğrulayıcı). |
| Tamga Wallet | Ağın ilk cüzdanı; ayrı bir üründür ve açık kaynak lisansıyla (EUPL-1.2) geliştirilir. Ağın kurallarına her cüzdan gibi uyar. |
| Yetkili kaynak | Belgedeki bilginin asıl sahibi olan sistem; örneğin üniversitenin öğrenci bilgi sistemi. |
| Yönetişim kurumu | Devletler katıldığında kurulan konsey ya da vakıf; listeleri ve ağ kurallarını yönetir. |
Terim notu — doğrulayıcı. Tamga'da "doğrulayıcı (verifier)" AB'deki "Relying Party" demektir. AB ARF'sinde "Verifier" yalnız cüzdandan cüzdana etkileşimde başka bir kişiden belge isteyen kişidir; AB metniyle yan yana okurken bu fark gözetilmelidir.
2. Kısaltmalar
| Kısaltma | Açılım |
|---|---|
| ARF | Architecture and Reference Framework — Mimari ve Referans Çerçevesi |
| DCQL | Digital Credentials Query Language |
| EAA | Electronic Attestation of Attributes — elektronik öznitelik belgesi |
| EUDI | European Digital Identity — Avrupa Dijital Kimliği |
| HAIP | OpenID4VC High Assurance Interoperability Profile |
| KA | Key Attestation — anahtar kanıtı |
| KVKK | 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu |
| LoTE | List of Trusted Entities — güvenilen kuruluşlar listesi |
| LoTL | List of Trusted Lists — listelerin listesi |
| mdoc | ISO/IEC 18013-5 mobil belge biçimi |
| PID | Person Identification Data — kişi kimlik verisi |
| RP | Relying Party — doğrulayıcı |
| SD-JWT VC | Selective Disclosure JWT Verifiable Credential |
| TDT | Türk Devletleri Teşkilatı |
| WIA | Wallet Instance Attestation — cüzdan örneği kanıtı |
| WRPAC / WRPRC | Doğrulayıcı erişim sertifikası / kayıt sertifikası |
| WSCD | Wallet Secure Cryptographic Device — cüzdanın güvenli kriptografik donanımı |
Durum
Yürürlükte — sürüm 1.0.0 (2026-10-16).